Kolejki do specjalistów rosną, a finansowanie ambulatoryjnej opieki specjalistycznej (AOS) nie nadąża za potrzebami pacjentów. Naturalnym rozwiązaniem wydaje się wzmocnienie roli lekarza rodzinnego. Na papierze to proste. W praktyce zderzamy się z przyzwyczajeniami, które budowaliśmy latami – i to po obu stronach biurka.
Kieruję trzema przychodniami podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) i widzę to na co dzień. Dwie sytuacje z ostatnich tygodni pokazały mi, że problem leży głębiej, niż sądziłam.
Kiedy system ogranicza dostęp do specjalisty, trzeba zmienić sposób współpracy
Prowadzimy poradnię dermatologiczną w ramach AOS. Ograniczone finansowanie zmusiło nas do znacznego zmniejszenia liczby przyjęć, szczególnie pacjentów drugorazowych. Zorganizowaliśmy więc spotkanie z lekarzami POZ, żeby porozmawiać o nadchodzących zmianach i wydłużających się kolejkach do dermatologa.
Poprosiliśmy o dwie rzeczy, które z naszej perspektywy wydawały się oczywiste. Po pierwsze, żeby w miarę swoich kompetencji oceniali nowe problemy skórne już na poziomie POZ, zamiast automatycznie kierować pacjentów do dermatologa.
Po drugie – i to okazało się trudniejsze – żeby przejmowali pacjentów, których dermatolog już zdiagnozował i którym ustalił leczenie. Jeżeli specjalista uzna, że dalsze prowadzenie jest możliwe w POZ, przekazuje lekarzowi rodzinnemu pisemną informację o rozpoznaniu, zalecanym leczeniu i ewentualnych kontrolach. Obowiązek przekazania takiej informacji wynika zresztą z przepisów. Nie chodziło nam o przerzucenie odpowiedzialności ze specjalisty na lekarza rodzinnego. Chodziło o model współpracy, w którym pacjent ze stabilnym schorzeniem kontynuuje leczenie w POZ, a dermatolog zachowuje czas dla osób rzeczywiście wymagających specjalistycznej diagnostyki i leczenia.
Lekarz rodzinny jest przecież specjalistą, który potrafi diagnozować i leczyć wiele powszechnych schorzeń. Tymczasem spotkaliśmy się z dużym oporem. Padło nawet pytanie: „Czy to znaczy, że teraz mamy robić robotę za dermatologa?!”.
Za tym pytaniem stały konkretne obawy. Szczyt sezonu infekcyjnego i tak wydłuża kolejki do POZ, a każda dodatkowa wizyta dermatologiczna zajmuje miejsce, którego zabraknie dla innego pacjenta. Lekarze obawiali się też „spychologii”, czyli przerzucania na POZ pracy, do której nie czują się przygotowani. To zasadne obawy i trzeba o nich rozmawiać.
Druga strona tej samej monety
Kilka dni później mieliśmy sytuację odwrotną. Pacjentka zadzwoniła, prosząc o teleporadę wyłącznie po skierowanie do alergologa, ponieważ ma uczulenie. Rejestratorka zrobiła dokładnie to, czego oczekujemy: zaproponowała najpierw wizytę u lekarza rodzinnego, który oceni objawy i zdecyduje, czy skierowanie jest potrzebne, czy może sam rozpocząć leczenie.
Pacjentka się roześmiała: „A od kiedy lekarz rodzinny zna się na uczuleniach? Przecież on tylko skierowania wystawia”.
I mamy dwie strony tego samego problemu. Z jednej strony lekarze, którzy nie zawsze chcą podejmować się leczenia schorzeń kojarzonych z innymi specjalizacjami. Z drugiej pacjenci, którzy przestali postrzegać lekarza rodzinnego jako specjalistę zdolnego do samodzielnej diagnostyki i leczenia.
Wygodne skierowanie, kosztowny nawyk
Nikt nie odebrał lekarzowi rodzinnemu roli specjalisty jednym ruchem. Oddawaliśmy ją po trochu wszyscy: system, lekarze i pacjenci.
Przez lata sami przyzwyczailiśmy pacjentów do traktowania POZ jako miejsca, w którym przede wszystkim otrzymuje się skierowania. Kiedy wizyta trwa kilka minut, a w poczekalni czekają kolejni pacjenci, skierowanie bywa najprostszym rozwiązaniem. Pacjent dostaje to, po co przyszedł, a lekarz ma poczucie, że oddał sprawę w ręce eksperta.
Każde takie skierowanie utrwala jednak przekonanie, że lekarz rodzinny jest tylko punktem przesiadkowym w drodze do „prawdziwego” specjalisty. A przecież przy coraz dłuższych kolejkach do AOS jego rola powinna być jeszcze ważniejsza.
Oporu lekarzy nie odbieram jako złej woli. Częściej stoi za nim niepewność i zwyczajny strach przed odpowiedzialnością: co, jeśli przeoczę coś poważnego? Skierowanie daje poczucie bezpieczeństwa.
Uprawnienia to za mało
Opieka koordynowana pokazuje, w jakim kierunku może rozwijać się POZ. Lekarze zyskują dostęp do szerszej diagnostyki, konsultacji specjalistycznych i narzędzi pozwalających prowadzić pacjentów z chorobami przewlekłymi. To ogromna szansa. Powstaje jednak pytanie: czy wraz z nowymi możliwościami wystarczająco przygotowujemy personel do korzystania z nich?
Podobny proces obserwujemy w pielęgniarstwie. Zakres kompetencji pielęgniarek od lat się rozszerza, a mimo to w wielu placówkach wykorzystujemy tylko część ich możliwości. Część pielęgniarek, mimo posiadanych uprawnień, niechętnie wystawia recepty, bo nie czuje się w tym wystarczająco pewnie. Nie wystarczy nadać komuś nowych uprawnień. Trzeba jeszcze stworzyć warunki, w których będzie potrafił i chciał z nich korzystać.
Dlatego wdrażanie zmian postrzegam dziś nie tylko jako problem organizacyjny, ale przede wszystkim jako budowanie pewności zawodowej personelu. Samo stwierdzenie „to należy do kompetencji lekarza rodzinnego” nie wystarczy. Rolą zarządzających jest taka organizacja pracy, w której lekarz ma czas na podjęcie decyzji, dostęp do diagnostyki, możliwość konsultacji ze specjalistą i poczucie, że nie zostaje sam z odpowiedzialnością.
Instrukcja to za mało
Z naszego doświadczenia wynika, że zmiana roli lekarza rodzinnego wymaga pracy na kilku poziomach jednocześnie.
Rozmowa o powodach, nie tylko o zasadach. Lekarze łatwiej przyjmują zmianę, gdy rozumieją, z czego wynika – z kolejek, z finansowania, z sytuacji pacjentów – i gdy mogą otwarcie powiedzieć, czego się obawiają.
Jasne zasady przekazania pacjenta. Podstawą powinien być jednoznaczny wpis dermatologa w dokumentacji: dalsza kontrola w poradni albo zakończenie leczenia specjalistycznego i zalecenia dla POZ. Takie zasady najlepiej ustalić na wspólnym spotkaniu lekarzy POZ i dermatologów, żeby każdy wiedział, kiedy pacjent zostaje u specjalisty, a kiedy wraca do lekarza rodzinnego.
Wsparcie merytoryczne od specjalistów. Nasi dermatolodzy przekazali lekarzom POZ najważniejsze informacje: jak rozpoznać i leczyć najczęstsze problemy skórne oraz kiedy pacjent naprawdę wymaga konsultacji specjalistycznej. Taka rozmowa „po koleżeńsku” daje lekarzom więcej pewności niż najlepsza wewnętrzna procedura.
Przygotowana rejestracja. Rejestratorka coraz częściej staje się koordynatorem pierwszego kontaktu. Żeby skutecznie zaproponować pacjentowi wizytę u lekarza rodzinnego, potrzebuje jasnych zasad i gotowych argumentów.
Jasny przekaz dla pacjentów. Warto mówić wprost – w przychodni i w internecie – co lekarz rodzinny może zdiagnozować i leczyć samodzielnie.
Czego potrzebujemy od systemu
Przychodnia może wiele zrobić sama, ale nie wszystko. Lekarz rodzinny przejmie więcej zadań, jeśli będzie miał na nie czas w trakcie wizyty, dostęp do szkoleń prowadzonych wspólnie ze specjalistami i łatwą drogę do konsultacji w trudniejszych przypadkach. Pacjenci z kolei potrzebują spójnego przekazu, także na poziomie ogólnopolskim, że lekarz rodzinny leczy, a nie tylko kieruje dalej.
Zmiana zaczyna się od zaufania
Potrzebujemy nie tylko nowych przepisów i procedur, ale przede wszystkim odbudowy zaufania – lekarzy do własnych kompetencji i pacjentów do podstawowej opieki zdrowotnej. Bez tego żadna reforma nie skróci kolejek do specjalistów, bo pacjent i tak trafi do nich z kolejnym skierowaniem.
Lekarz rodzinny nie powinien być postrzegany jako wystawca skierowań. Powinien być pierwszym specjalistą, do którego pacjent przychodzi z zaufaniem. Reforma ochrony zdrowia nie zaczyna się w momencie wejścia w życie nowych przepisów. Zaczyna się wtedy, gdy ludzie są gotowi pracować inaczej.
Auror: Joanna Siekacz, Prezes Zarządu CM Woronicza, współwłaścicielka Przychodni Warszawskich